De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2018.
De wandeling in PDF formaat

Begin van de wandeling: Jl Kebonjati (Kebon Djatiweg).
31 SMA 3 & 7 (Hier of wat meer oostelijk lag het Palace Hotel.).

ILW Bandung Palace Hotel

[Behalve in de militaire kampementen worden in het begin van WO II ook mannen op andere plaatsen geïnterneerd, maar] de sanitaire voorzieningen zijn in alle kampen totaal onvoldoende. Het eten is nog dragelijk. Onder de nieuw-opgeroepenen bevinden zich ook vele mannen, die tot voor kort in dienst van de Japanners waren. 
[Bouwer – Het vermoorde land, 139-140] 

In verschillende kampen zijn vechtpartijen voorgekomen. In het ‘Palace-Hotel' zijn de N.S.B.-ers afgedroogd, die de hand hadden in het verraad van een clandestiene correspondentie met buiten. Toen de Indonesische direkteur zich tussen de vechtenden mengde kreeg hij en passant en per abuis ook een pak op zijn falie.
[Bouwer – Het vermoorde land, 186a] 


Ga in oostelijke richting.
Ga linksaf bij Terminal Angkot, een parkeerterrein met busjes (Maarschalklaan). [De Koloniale Roeping, 9-10]
Ga door een smalle opening in de muur, die dwars op de looprichting staat.
Ga op het eind linksaf: langs een parkeerterrein 
Links: Kerata Api Daerah Operasi.

ILW Bandung Kantoorgebouw StaatsspoorwegenKantoorgebouw Staatsspoorwegen, gebouwd ± 1895-1900. 
SS restauratiebedrijf. 

Nu wat de consumptie zelve betreft.
Op het oogenblik [1925] is men daarmee zoover, dat behalve de van ouds bekende ‘nasi goreng’ en gebakken aardappelen met biefstuk en groenten ook volgens een menu kan worden besteld, hetwelk bestaat uit soep van den dag, de keuze uit twee soorten vleesch, ham of zalm, op drie manieren toebereide aardappelen en zes soorten groenten, daarna fruit en koffie. [Het Indische Leven-6, 938-939] 


Maak een U-turn.
Links
: Setasiun Kerata Api Bandung. 


Ga rechtdoor: Jl Stasiun Barat (Spoorstraat Oost). 
Ga linksaf, via de voetbrug over de spoorlijn.

ILW Bandung spoorwegovergang

De tot na WO II hier aanwezige spoorwegovergang van de voormalige Residentieweg is opgeheven.

De postcommies v.d.S. pas eenige maanden in Indië en wonende in een paviljoen op den Residentieweg, was door de [cholera] ziekte aangetast. Bij den overweg stond een goederenwagen van de S.S. klaar, waarin de patiënt op een primitieve draagbaar geheschen werd. Z’n echtgenoote ging in den wagen mee, geneeskundig personeel was in geen velden of wegen te bespeuren, alleen een paar Inlanders, die de straat enz. begonnen te bespuiten. [De Locomotief, 23 October 1911]


Ga rechtdoor.
(Residentieweg) 
Links: Jl Kebonkawung

ILW Bandung 1B Station Gemeentehuis Van Deventerweg Den HaagAan de Kebon Kawoengweg was tijdens WO II een gaarkeuken.

In de gaarkeukens zijn de laatste tijd herhaaldelijk grote maaltijden gekookt voor Indonesische soldaten, die – volgens de Japanse opdrachtgevers – naar de fronten werden gezonden. De laatste opdracht was een maaltijd voor 10.000 Indonesiërs. De gaarkeukens konden hieraan niet voldoen, omdat zij slechts een capaciteit hebben voor zes- tot zevenduizend porties. Of de weggezonden soldaten 'heiho's' dan wel manschappen van de 'Peta' zijn, is niet met zekerheid uit te maken.
[Bouwer – Het vermoorde land, 283-284]


Ga rechtsaf: Jl Kebonsirih (Kebon Sirihweg).
Links: Gedung Pakuan. (Huis van de Resident).


Volg de weg
, die een bocht naar links, naar rechts, weer naar links *] en na enige tijd naar rechts maakt en over de brug over de Ci Kapundung gaat: en van daar Jl Aceh heet (Kebon Sirihweg).
*] in die 2e bocht naar links, gaat rechts een weg naar de IJsfabriek Sari Petojo.

ILW Bandung 1B Station Gemeentehuis Van Deventerweg PetojoEr is een wijk in Djakarta, waarvan de naam befaamd is door heel Indonesië, die door alle Indische gasten tot vele decennia terug met dankbaarheid herdacht wordt, een naam die suggesties oproept aan koude en koelte, aan tevredenheid en lekkerheid, een naam die schoner is dan welke andere naam ook in Indonesië. En die naam is Petodjo, want waar zouden wij in deze hitte gebleven zijn zonder de Petodjo IJsfabrieken? De grote witte ijstrucks die rondrijden niet alleen in Djakarta, maar ook in Surabaja en Semarang, ja overal waar de burgerij geteisterd wordt door de koperen ploert, zij voeren alle de naam Petodjo en er zijn tienduizenden burgers in Indonesië en Nederland, die de naam Petodjo nooit verbonden hebben geweten aan een wijk, maar alleen aan ijs.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper II, 252-254] 

Air-conditioning kwam ook in de grote steden maar heel weinig voor en in de meeste huizen van Europeanen waren geen frigidaires maar ijskasten waarin door een ijsfabriek geleverde blokken ijs werden geplaatst. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11a, Noot blz 103] 


Rechts:
nr. 4 – "Elvira": Legiun Veteran.

ILW Bandung ElviraWeken later zouden wij elders op Java bij toeval terecht komen op een feestavond van een bond van veteranen uit de vrijheidsstrijd. Zij vierden hun eenentwintigste verjaardag. Na koorzang door de echtgenotes en klassieke Javaanse dansen door de dochtertjes van de oudstrijders, klommen enkele veteranen zelf op het podium om een sketch te spelen. De commandant trad op als Amsterdamse Jansen-met-de-pet (met geïmproviseerde Nederlandse tekst) en lanceerde onder andere: 'Wat is het verschil tussen Amsterdam en Adam (A'dam)? Het KNIL.' Later zong hij samen met een paar collega's 'Daar bij die molen', dat door het Indonesische publiek zichtbaar geamuseerd werd meegeneuried (een en ander tot verbazing van een handvol Amerikaanse toeristen, die zich luidkeels afvroegen welke taal hier gangbaar was behalve 'Javanese').
[Haasse – Krassen op een rots, 124-125] 


Rechts: nr. 30 BMC – Bandoengsche Melk-Centrale.

ILW Bandung Bandoengse MelkcentraleVoor een kwart onsje boter staat men voor de Bandoengse Melkcentrale 's nachts om half vier al in de rij. Een groot deel van de uit Lembang van de melkerijen van de Italiaan Ursonen aangevoerde melk is ondeugdelijk, in verband met een ernstige mond- en klauwzeerepidemie. Een deel van de goede melk is bestemd voor verwerking tot melkpoeder voor de Japanse troepen. Wat er overblijft, gaat in de verkoop. Kaas hebben we in jaren al niet meer gezien. Boter zal binnenkort alleen op doktersattest worden verstrekt.
[Bouwer – Het vermoorde land, 252] 


Rechts,
op de hoek met de Jl Wastukencana Masjid Agung Al-Ukkuwwah.
De plaats waar de Vrijmetselaarsloge St Jan was gevestigd. [Bouwer – Het vermoorde land, 203] 
Steek over en ga recht door: Jl Aceh (Atjehstraat). 
Links: nr.47 (Museum Kota Bandung – in voorbereiding).

ILW Bandung Fröbelschool 2

Fröbelschool.

Leden van de Vrijmetselaars loge St. Jan richtten de Bandoengsche Schoolvereeniging op, die ten doel had scholen te stichten waar neutraal onderwijs werd gegeven.
[De Locomotief, 8 Februari 1917]

Na deze fröbelschool, gesticht in 1898, kwamen lagere scholen in de Riouwstraat (Jl Martadinata – SD, SMP, SMA Tarona Bakti), de Ambonstraat (Jl Ambon – SMPN 7), waar tevens een tweede fröbelschool kwam en aan de Van Bevervoordeweg (Jl Wastukencana – SMPN 40).


Rechts: Kantor Walikota Bandung, (het Gemeentehuis). De toelichting volgt later in de wandeling. 
Ga even linksaf: Jl Merdeka.(Merdikaweg) 
2de pand links: bmk Baso Malang Karapitan.

Vroeger de plaats van de praktijk van tandarts Rütte.

‘Wij lazen die strip van Flash Gordon,' zei Menno, 'een heldendicht van avontuur, stond er boven. Ik gapte dat blad, d’Oriënt, iedere week weg bij die tandarts op Merdika. Die had zijn wachtkamer vlak aan de straat, weet je nog, Rudy?' 
[Springer – Tabee, 56-57] 


Ga terug
naar het terrein van de Walikota Bandung en ga pal langs de linker kant van het gebouw, langs de oostelijke vleugel van het gemeentehuis
Bij links een ingangshek, is rechts: het hooger opgaande middengedeelte dat in het souterrain 'gas- en scherfvrije' kelders en op den beganen grond een standplaats voor tien auto's bevatte. [Locale Techniek-8-5, 160] 

Ga rechtsaf, vervolgens is rechts: de voorzijde van het gemeentehuis.


Vanaf de ingang van het stadhuis: Ga terug en houd links aan
De voortzetting van het plein voor het gemeentehuis in zuidelijke richting heet Taman Merdeka, vroeger Pieters (Pieter Sythof)-park. Zie [Jakarta 5 – Sythoff].

Het bestuur is voornemens ook publieke vermaken in zijn programma op te nemen, als geregelde nuziekuitvoeringen in het Pieterspark, zooals het er een op 2den Paaschdag gaf, nu en dan een bal costumé voor niet-leden der societeit Concordia, zoodat de kleine luiden ook eens wat hebben. [De Locomotief 18 April 1910] 


Ga aan de linker kant van het terrein door het toegangshek aan de Jl Merdeka.
Ga over de voetbrug
Van hier af heette de Jl Merdeka (Merdikaweg) vroeger Schoolweg.[Locale Techniek-4-5, 12]
Zicht op St. Angela (HBS “St Angela” en Klooster Zusters Ursulinen. – 1922, Cuypers en Estourgie).

ILW-Bandung-St-Angela

Toen ik ongeveer een jaar rust genomen had, vond mijn vader dat het tijd werd dat ik ook op Bandung iets deed. Een H.B.S. was er niet; ik werd dus naar een gymnastiek zaal gezonden en kreeg verder privaatlessen in frans, engels en boekhouden. Het frans en boekhouden kreeg ik weer van de nonnen; het engels daarentegen eerst van een engelse koopman, die toevallig mijn vader kende en die duidelijk veel overeenkomst ver toonde met Mr Micawber, later van de vertegenwoordiger van de British and Foreign Bible-Society, een vader van veel kinderen, een stil man met rood haar en vlammende snorren.
[Du Perron – Het land van herkomst, 270]

In 1922 werden de H.B.S. en het internaat voor meisjes geopend. [Het Indische Leven-3-48, 953] en door een correspondente bezocht. [Indië, geïllustreerd weekblad-6, 711-712] 


Ga in zuidelijke richting.
Links:
nr.20 Polrestabes. (Hollandsch-Inlandsche Kweekschool).


Steek de Jl Jawa over. 
Links: Gereja Kathedral St. Petrus. 


Ga de spoorbaan over.
Rechts: nr. 9 SDN Merdeka,

ILW-Bandung-Europeesche

Gouvernementele Europeesche 1e Lagere School B. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-8,42]

De Japanners hebben de Indonesiërs verschillende anti-geallieerde propaganda-liedjes geleerd. De lesroosters van alle Indonesische scholen beginnen 's morgens met een repetitie van die liedjes. Zangles is ook een belangrijk onderdeel van de opleiding van jeugdorganisaties en de 'Peta'. Een van die liedjes heeft het volgende refrein: 'Hantjoerkanlah! Moesoeh kita! Itoelah Inggris dan Amerika!' (Vernietigt onze vijanden, Engeland en Amerika). De bevolking heeft dat refrein als volgt veranderd: 'Hantjoerkanlah! Bola merah! Datang lekas Amerika!' (Vernietigt de – Japanse – rode bol! Kom gauw Amerika!'
[Bouwer – Het vermoorde land, 241-242] 


Ga linksaf: Jl Lembong (Oude Hospitaalweg). 
Links: nr. 11-15 Gra Pari Telkom. (Kantoor Internationale Telefonie en Telefoonnet Bandoeng, in 1949-’52 – Gmelig Meijling.).


Rechts: nr.38 Musium Mandala Wangsit Siliwangi.

ILW-Bandung-ter-Poorten​Het pand is gebouwd rond 1910.
Woning van H. ter Poorten, Generaal-Majoor, Inspecteur der Artillerie.
In 1941 Commandant van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) met de rang van Luitenant-Generaal.Ter Poorten wordt genoemd in de dagboeken van Bouwer en Jansen, met name in de situaties rond de capitulatie in maart 1942:
[Bouwer – Het vermoorde land, 18-19], [Bouwer – Het vermoorde land, 20-21].
[Bouwer – Het vermoorde land, 32], [Bouwer – Het vermoorde land, 61 a]
[Jansen – In deze halve gevangenis, 7], [Jansen – In deze halve gevangenis, 48-49],
[Jansen – In deze halve gevangenis, 59-60], [Jansen – In deze halve gevangenis, 156]
Koch vermeldt zijn naam in een ander verband. [Koch – Batig slot, 24] 


Passeer het kruispunt met rechts de Jl Tamblong en links de Jl Sumatera.
De weg heet nu; Jl Lembong. (Boengsoeweg) 
Links: Restaurant “So’un dan Mie Ayam”.
Ga na het restaurant linksaf Jl Van Deventer.
Ga, 30 meter na de hoek, linksaf: Jl Taman Cibunut Dalam 
Rechts: nr. 7.

ILW Bandung Tjibunut dalamJa, ik herken het ... de Boengsoeweg, die heet nu Jalan Bungsu, de Van Deventerweg, Jalan van Deventer, de Hollandse naam is blijkbaar geen bezwaar ... en het huis, Tjibunut-dalam no 7, aan dat stille kronkelweggetje, staat er nog steeds. Het is geen zier veranderd. Rechttoe rechtaan gebouwd, in het midden twee deuren naast elkaar, aan weerszijden glas-in-loodramen. Witgekalkte muren, de onderste rand bekleed met rivierstenen. De tuin is hoofdzakelijk grasveld, van de straat gescheiden door een ook nu keurig glad geschoren heg. Het is allemaal brandschoon en goed onderhouden. Op het grasveld staat een meneer in piama. Suwati gaat naar hem toe, vraagt of het goed is dat ik een foto maak, legt uit waarom ik dat wil. Ik vind het huis nu vrij saai om dezelfde reden waarom we het in 1930 bijzonder vonden: omdat het ‘zo Europees’ is.
De meneer vindt het best dat ik foto’s maak en vraagt aan Suwati of ik het misschien nog van binnen wil zien, Ach nee, ik zeg tegen haar, ‘nu wonen daar andere mensen.’
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 153-155] 


Ga terug
en linksaf: Jl Van Deventer.
Links: nr.11 Gereja Kristen. 

ILW-Bandung-Gereformeerde

Gereformeerde Kerk.

Br. De Gaaij Fortman bracht in Nederland ƒ 3.448, 23 bijeen voor de te bouwen kerk. In febr. 1918 werd in de kerkeraad besloten, om naar een geschikt bouwterrein om te zien en dit werd gevonden "tegenover de Van Deventerschool", zoals het verslag het uitdrukte. 12 september 1920 besloot de kerkeraad onder leiding van Ds. Aalders, om voort te varen. Dr. Bavinck werd nog bevestigd in de Naripankerk, maar een half jaar later kon het nieuwe bedehuis in gebruik worden genomen. Dat geschiedde op 23 december 1920. De bouw had een maand of zes geduurd.
[Gereformeerde Kerken, 117-118]

In 1946 weer in gebruik genomen.
[Gereformeerde Kerken, 277-278] 


Rechts: Straatnaambord Jl. Van Deventer. (Van Deventerweg).  


Rechts: “Van Deventer”, Balai Perguruan Putri.


T-kruising met de Jl. Natuna.

ILW Bandung NatunawegJa zie je wel, Jalan Natuna, de Natunaweg, de huizen staan er nog krek zo, van die vreemde half-Hollandsburgerlijke half-Indische huizen, zo belachelijk dicht op elkaar gebouwd dat je nooit wist of het je eigen bedienden waren of die van de buren die krijsend aan het muziekmaken waren, en wáár was die kraan toch zo aan het lekken? Vanaf de Natunaweg, jaja, zo kwam je op de grote weg met de spoorovergang, en kreeg je eerst dwars erop de Javastraat, Jalan Jawa, waar Julia woonde, in een huis van de ss (nee, dat betekent Staatsspoorwegen), haar vader was daar employé. Julia wijdde mij het eerst in in de geheimen van wat er in ons leven het allermeest op aankwam: wat jongens en meisjes met elkaar doen; voor mij was zij het oerbeeld en het toppunt van Indische verleidingskunst, met haar schuine groene ogen onder ponie, haar brede mond en hoge jukbeenderen, haar spitse borstjes onder een mosgroene jurk.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 155-156]