De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2018.
De wandelingen in PDF formaat

De achter de gebouwen e.d, vermelde cijfers komen overeen
met de cijfers die vermeld zijn op de diverse plattegronden.

Begin van de wandeling: Gerbang Utama Kebun Raya Bogor (Hoofdingang ’s Lands Plantentuin).

 

De afbeelding van Ganesha, de Hindoegod van de Wijsheid, in de pilaren bij de ingang.  1  .

De tuin is den prachtigen ingang waardig. In alle talen der beschaafde wereld hebben bewonderende mannen der wetenschap zijn lof bezongen, en hem eenstemmig voor den prachtigsten plantentuin der wereld verklaard, terwijl ze aan het beroemde Kew den tweeden rang toewijzen, en de tuinen van Berlijn, Parijs en Weenen in de derde, vierde en vijfde plaats noemen.
[De Wit – Java, 181-182, 187-190] 
ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 1 7


Recht vooruit zicht op: de Kenarielaan (Canarium commune):   2  .

ILW Bogor 2 Plantentuin TeysmannEen 450 meter lange laan, in 1832 aangelegd door Teysmann.

Met een glimlach denk ik terug aan een foto, die jaren in mijn kamer hing, en waarop een neef tusschen hooge boomen afgebeeld was, leunend tegen de zware wortellijsten van een Canarium, met het onderschrift: “Piet in het oerwoud!”
Hier bleek me, dat die Canarium een zwaar met harten en letters besneden boom in den... Plantentuin was.
[Wermeskerken – Langs de gordel, 42-43] 

Ik vroeg eene oude vrouw, die aan den kant van den weg op haar gemak een strootje zat te rooken, hoe ik in den Botanischen tuin kwam, en bereikte al spoedig de poort en de beroemde
waringinlaan, een der glories van de plek. Ik beken dat de eerste indruk me een weinig teleurstelde.
[De Wit – Java, 181-182, 187-190] 


Rechts: Tugu Lady Raffles  .


Ga linksaf: geasfalteerde weg.
Rechts: kassen van de kwekerij  4  .

ILW Bogor 2 Plantentuin kwekerijILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 1 7Mogen onder de bataviasche dames al enkelen mevrouw Van Waliënhove op zijde streven in pracht van damast, porselein en glaswerk, – bloemen gelijk ze pronken op haar disch, bloeien slechts in de serres van de botanischen tuin; een wenk aan den hortulanus gegeven is oorzaak, dat ze daar slechts bloeien voor de landvoogdes.
[Foore – Bogoriana, 15] 

 

Paerel wordt boos, vooral om de hilariteit die er op volgt. Immers ieder weet welke de prachtige nieuwe bloem is, in de kassen getrokken en bij geheime dagorder onbereikbaar gesteld voor alle plantlievende dames, behalve mevrouw Van Waliënhove.
[Foore – Bogoriana, 116] 


Links: Laboratorium Treub. (Treub Laboratorium.)   5  .


Links: Wisma Tamu Nusa Indah. (Woning Directeur Plantentuin.)   6  .


Ga terug en rechtsaf: geasfalteerde weg.
Aan het eind van de weg: Museum Zoologi. (Zoölogisch Museum.)   7  .
Open: ma – vr: 8 – 16; za – zo, feestdagen: 8 – 17.


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 5 8Ga, ‘met het museum in de rug’, linksaf: geasfalteerde weg.
Rechts: Palmen met o.a. de klimmende palm, de rotan.
Ga bij de bredere asfaltweg: schuin links.
Ga rechtsaf: keien pad.

Ga door het midden van Taman Teysmann. (In vroeger tijd rozentuin met de Gedenknaald voor Johannes Elias Teysmann.)   8  .

In de rozentuin verheft zich een zuil van graniet, opgericht ter herinnering aan den hortulanus Teysman, een der meest bijzondere figuren in de eerste ontwikkelingsgeschiedenis van den Plantentuin; de eenvoudige tuinmansbediende, die in 1831 met den Gouverneur-Generaal naar Indië vertrok en ruim een halve eeuw, eerst praktisch, later onder leiding der zich opvolgende geleerden, ook wetenschappelijk werkte. Staande voor dit monument te midden der rozen, gevoelen wij de lijn van het verleden naar het heden; de lijn van den eenvoudigen man van de praktijk tot aan den genialen geleerde, die meer dan een kwart eeuw met zijn ongeëvenaarde talenten, zijn grootheid van visie, den Botanischen tuin van Buitenzorg deed groeien tot het voornaamst tropen-instituut der wereld; [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 367-368] 
Zie ook [Indië geïllustreerd weekblad-1, 83, 85-86] 

ILW Bogor 2 Plantentuin Botanischen tuinILW Bogor 2 Plantentuin hortulanus TeysmanReeds in 1840 werd Teysmann tegengewerkt, doordat men hem van het beheer van Tjipanas ontsloeg, omdat er geen aardappels voor het paleis te Buitenzorg waren geplant en deze dus moesten gekocht worden! [Nederlandsch Indië oud & nieuw-1, 528-529] 

Maar zijn [Junghuhn’s] lastig karakter deed hem ook scherpe dingen schrijven over andere onderzoekers; zo polemiseerde hij met de beroemde Teysmann, hortulanus van 's Lands Plantentuin te Buitenzorg, die hij de ‘professor van den groentetuin te Tjipannas’ noemde. [Du Perron – Verzameld Werk VII, 282] 


Ga het bruggetje over de Cibalok over en ga daarna meteen linksaf.
Links en rechts: diverse soorten Bamboe.
Links: Makam Belanda (begraafplaats).   9  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 9 13... maar langs een smal geplaveid paadje brengt hij mij temidden van een bamboebos, waar een kleine begraafplaats blijkt te zijn, waar men het grafje vindt van een doodgeboren kind van Jean Chrétien Baud:

Verijdeld werd in ’t uur van smart
De zoete hoop van ’t Moederhart
Het knopje dat ontsloot zich niet,
Het graf ontving ’t geknakte riet. – 1834.

Een kind van Van den Bosch (1836). Een dochter van Mr. O. van Rees en zijn vrouw J.S.W. van Braam Morris (1886).

Het oudste graf blijkt dat van een zekere Cornelis Potmans, van Middelburg, 1714-1784, ‘2de administrateur van den medicinalen winckel, 3de lid van het college van Weesmeesteren’. Tot in de dood werden, in de toko der oude Compagnie, ’s mensen aardse functie nauwkeurig afgewogen.
[Walraven – Eendagsvliegen, 307-308] 

 

ILW Bogor 2 Plantentuin 01ILW Bogor 2 Plantentuin 02 ILW Bogor 2 Plantentuin 03ILW Bogor 2 Plantentuin 04
ILW Bogor 2 Plantentuin 05ILW Bogor 2 Plantentuin 06 ILW Bogor 2 Plantentuin 07ILW Bogor 2 Plantentuin 08

De echtgenote van Mr. Pieter Myer (1870), D.J. de Eerens, gouverneur-generaal, 1840. Ary Prins, waarnemend G.G., 1867. Jhr. H. van Raders begraaft hier in 1867 zijn vrouw, 29 jaar oud, en laat op het graf beitelen: ‘Zalig zijn de armen van geest’. Dit ontlokt de Nederlandse dichter, romanticus, essayist en polemist E. du Perron de woorden: ‘Kenápa toch begitoe bodok?’...
[Walraven – Eendagsvliegen, 307-308] 

Er liggen wat notabelen die circa 1840-1850 overleden zijn, zoals de G.G. Eerens (1781-1840).
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 58-59] 

Eerens (Dominique Jacques de), geb. Alkmaar 17 Maart 1781, overl. Buitenzorg 30 Mei 1840, werd na een schitterende militaire loopbaan, waarin hij den rang van luitenant-generaal bereikte, benoemd tot gouverneur-generaal van Ned.-Indië. [Geïllustreerde Encyclopaedie, 291-292] 

ILW Bogor 2 Plantentuin 09ILW Bogor 2 Plantentuin 10Twee ornithologen (Kuhl en Van Hasselt) die in dat jaar uit Nederland kwamen, stierven kort na aankomst aan uitputting en werden in één graf begraven. De gouverneur-generaal Eerens (1836-1840) en vice-admiraal Van den Bosch liggen er ook nog steeds, tussen de jonggestorven moeders en kinderen die ons eigenlijk meer ontroeren. De dood was toen altijd heel dichtbij.
[Vervoort – Retourtje tropen, 116-118] 

Hier Iigt begraven Elisabeth Charlotte Vincent, echtgenoot van Jan Jacob Rochussen. Zij stierf den 14 Augustus 1851 te Buitenzorg aan de gevolgen van hare verlossing op den 21 Junij 1851 van eene bij de geboorte overledene dochter. Het wichtje rust met de moeder in hetzelfde graf en is met, haar in den hemel vereenigd.'
[Springer – Bandoeng-Bandung, 73-74] 

Dat waren heerlijke excursies, met als hoogtepunt een picknick op een schaduwrijke plek onder de kanaribomen met hun hoge wortelkammen, of in het bamboebos tussen de grafstenen van notabelen uit het begin van de negentiende eeuw.
[Haasse – Sleuteloog, 131-132] 


Volg het pad naar rechts en ga bij de geasfalteerde weg even linksaf.
Zicht op de Koningspalmen.   10  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 9 13ILW Bogor 2 Plantentuin Koningspalmen Klapperlaan‘Klapperlaan’ in ’s lands plantentuin te Buitenzorg. →

Een laan van Koningspalmen, een witte zuilenrij gelijk, voert naar het Regeeringspaleis; [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-7, 369] 

Groote rijwegen en heerlijke paden doorsnijden den uitgestrekten hortus, die de geliefkoosde wandelplaats is der Buitenzorgsche dames en heeren, zoowel als van de talrijke vreemdelingen, die Buitenzorg bezoeken. Wil men nauwkeurig alles bezien, dan zou men dagen daarvoor noodig hebben, alleen de Koningspalmenlaan reeds is voor een niet oppervlakkig bezoeker een onuitputtelijk museum van Indische plantenweelde.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 125-127] 


Ga de geasfalteerde weg terug, in oostelijke en vervolgens zuidelijke richting.
Links: Zicht op het presidentieel paleis: Istana Bogor:   11  .


Links: Tugu Reinwardt  12  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Tugu ReinwardtOorspronkelijk was hier alleen maar een park, behoorende tot het landhuis dat de Gouverneur Generaal Van Imhoff in 1754 bouwde: een huis dat sedert door aardbeving vernield werd, en op de plaats waarvan het tegenwoordige paleis werd opgericht. In dat park legde Prof. Reinwardt, een tachtig jaar geleden, een kleine plantentuin aan, een ‘hortus’, zooals de onschuldige pedanterie van dien tijd zich uitdrukte. Zijn plan was, op die vruchtbare plek exemplaren te verzamelen van alle planten en boomen, die op Java groeien, zoodat geleerden de gelegenheid zouden hebben, de flora van het eiland te bestudeeren.
[De Wit – Java, 189-190] 

In 1868 werd de tuin geheel afgescheiden van het hertenkamp en het bij ’t paleis behoorende park, waarmee hij te vooren één geheel uitmaakte. Bordjes met het opschrift ‘Gereserveerd voor Z.Exc. den Gouverneur Generaal’ wijzen thans den bezoeker terecht, die zijne wandelingen te ver mocht willen uitstrekken. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-1, 64] 


Volg het voetpad tussen de vijver en de geasfalteerde weg: de Kenarielaan  13  .

ILW Bogor 2 Plantentuin KenarielaanIn den Plantentuin, op het geboomte dat den vijver omgordt, dansen nog de insekten, anders om dezen tijd van den dag reeds verjaagd door de hitte, fonkelen nog de druppels op het gebladert, suizelt nog de morgenwind in de waringin, zich welvend over het koepeldak.
[Foore – Bogoriana, 200] 

Langs de oevers staan boomen, als uit verhalen van den Duizend en één Nacht; de wonderlijksten zijn wel de Nubische Derwischboom, de Gigelia Pinnata, de zoogenaamde leverworstboom. Uit de breede kroon hangen touwen met op worsten gelijkende vruchten, en de Waaierpisang of de Boom der Reizigers, de Ravenala Madagascariensis, die als reuzenwaaier de langstelige zwaar gewrochte bladeren over den oever spreidt. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 370] 

Na enig zoeken vinden we ook de prachtige kanarielaan die dateert uit 1823. Naarmate de bomen meer uitgroeiden is de laan optisch smaller geworden. Het is nu een geasfalteerd paadje tussen de hoge stammen van de Canarium commune. Ze zijn dicht begroeid met parasiterende klimplanten en lianen.
[Vervoort – Retourtje tropen, 116-118] 


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 14Ga bij de zuidelijke punt van de vijver linksaf.
Ga rechtdoor, het rechter keien pad op.
Ga het trapje af.
Links en rechts: bomen uit de Mahonie-familie.
Houd bij de vijver links aan  14  .

De ronde vijver had in vroeger tijd reuzenwaterlelies o.a. de ‘Koningin Victoria’ en een grote fontein.

ILW Bogor 2 Plantentuin gomboomenTante Sophie en Oom Tjen maakten in de vroegte een wandeling in de Plantentuin. Ze liepen met z’n beiden door de hoge lanen van donkergroen. Langs de kronkelende paden daalden ze af naar de kletterende fontein en ze zochten de vijver op met de roze en witte waterlelies. Het was er schaduwig en koel. Toch was de natuur vol leven. Onder de struiken en onder het gras klonk het geluid van de krekels en daartussendoor het gesnerp van enkele tonggèrets.
[Breton de Nijs – Vergeelde portretten, 83] 

In de nabijheid van den grooten vijver ligt, onder bescherming van reusachtige gomboomen, een kleine idyllische waterkom, met een fontein, wier waterstraal lager is dan de bovengrondsche wortels der omringende tropenreuzen; hier ook bloeien de witte en rose kronen der waterlelies en sierlijke bladeren en bloemenranden om den vijver stempelen de plek tot een intiem verblijf in het grootsch wetenschappelijk leven van den tuin. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 371] 


Ga aan de linkerkant rond de vijver en ga linksaf het 1ste pad in.
Rechts: Een koepeltje:   15  .

ILW Bogor 2 Plantentuin koepeltjeZe zou geloofd hebben dat het een schooljongen was, die daar zoo in volle vaart den heuvel kwam afrennen, als ze niet reeds haar neef had herkend.
“Morgen, Nita! Hoe gaat het?” roept hij van verre en doet wat hij kan om zijn vaart in te houden.
“Dag, James!” De toon harer stem verraadt hoe verheugd ze is over zijn komst. “Is me dat een manier van je aan te dienen?” vraagt ze lachend, “als een bal naar beneden te komen rollen? ’t Scheelde geen zier of je waart in den vijver terecht gekomen.”
[Foore – Bogoriana, 200-201] 

Naast het koepeltje staat een Ficus elastica (wurgficus) – zijn slachtoffer, de gewurgde en daarna verrotte boom laat een holte in het midden van de ficus achter.


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 14 17Het pad loopt omhoog. Links en rechts: Sapindaceae (o.a. rambutan en lychee).
Ga op het eind van het pad even naar links.
Oudste boom in de tuin: Lichi chinensis geplant in 1823:   16  .
Volg het pad naar rechts tot een 6-sprong.
Ga op de 6-sprong rechtdoor, het pad gaat vervolgens schuin-rechts.
Rechts: magnolia’s met sterk ruikende bloemen.
Ga rechtsaf, de geasfalteerde weg op.
Volg, op de splitsing, de linker geasfalteerde weg.
Links: Eucaliptus en kruidnagel.
Ga de brug over de westelijke arm van de Ciliwung over  17  .

ILW Bogor 2 Plantentuin CiliwungNooit vergeet ik die uren, in dat op zichzelf al fantastische woud van uitgezochte exotische boomsoorten, gerangschikt als een decor; onder het loof tintelde het zonlicht op gras en struiken, in de lucht hing een sterke geur van in de warmte vol ontloken bloemen. Tussen het groen en in de met grote keien bezaaide droge bedding van de Tjiliwoeng, die op die plek door de Plantentuin stroomde, renden wij heen en weer, op blote voeten, met sluiers en mantels behangen, die in de wind fladderden, met mutsen en kronen op, soms schrijlings op een stok, ons paard, dat wij hoorbaar lieten draven, tjeplàk, tjeplàk, tjeplàk.
[Haasse, Zelfportret als legkaart,103] 


Rechts: Twee kapokbomen: flesvormig met plankwortels, Ceiba pentandra.
Steek de ‘Tweede Kanarielaanover  18  .

Door deze rijkdom men van geuren en kleuren wordt de nieuwe Kanarielaan bereikt, welke langer en ook breeder is dan de oude Kanarielaan door Teysman aangelegd en in den loop der tijden nog grootscher zal worden; nieuwe rijkdommen zijn hier te bewonderen in wasbloemen en planten met merkwaardig gevormde bladeren overal gele, witte, rose bloemen met welriekende geuren. Hier leven de groote familiën der Mimoseae, de fijnbladerige stekelige Accacia’s, der welriekende Jasminiumsoorten, der Araliaceaën, der Kamperfoelie en talloozen meer. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 372] 


Rechts: Durio zibethinus (Javaanse doerian) en Durio kutejensis (doerian uit Borneo).
Aan elke kant van de brug staat een Dillenia philippinensis met witte bloemen.
Ga de brug over de oostelijke arm van de Ciliwung over  19  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Ciliwung 2ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 17 21

ILW Bogor 2 Plantentuin AstridlaanDe Astridlaan


Recht vooruit, met een knik naar links: de Astrid laan:   20  .
Ga rechtsaf: geasfalteerde weg.

ILW Bogor 2 Plantentuin waterleliesLinks: Victora-vijver met de Victoria amazonica, een waterlelie uit het Amazonegebied met bladeren die 1½ meter groot kunnen worden. De witte bloemen worden na een paar dagen roze van kleur.

Een warme vochtigheid zwoelt reeds om, na de stortregens van den vorigen dag. In de vijvers spuiten de fonteinen stralen tusschen de waterlelies en de Koninklijke Victoria heft roze en blank zich tusschen hare groote, ronde, platte, rond gekartelde bladeren op, die liggen vlak en stil als Japansch lakwerk, op het water.
[Couperus – Oostwaarts, 130-132] 


Ga linksaf: geasfalteerde weg.
Links: Restaurant ‘Grand Garden’:   21  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Kebun RayaIn 1974 was de Plantentuin (ofwel Kebun Raya) nog voornamelijk een botanisch centrum, met bomen die de hemel in groeiden terwijl vleermuizen slaperig aan hun takken hingen. We liepen er toen drie dagen rond met de tong op de schoenen, want de tuin kende geen enkele culinaire voorziening.
Nu is het een soort Vondelpark, maar dan geheel zonder spelregels. Auto’s rijden er rond, talloze Indonesiërs picknicken er en je kunt er van alles kopen [?]. De drukte heeft te maken met de schoolvakanties.
[Vervoort – Retourtje tropen, 115-116] 

Bij toeval komen we langs café De Daunan [vorige naam ‘Grand Garden’], een eet- en drinkgelegenheid met een royaal en koel overdekt terras. Een glas ijskoffie en een bord saté helpen.
[Vervoort – Retourtje tropen, 116-118] 


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 21 28Volg de geasfalteerde weg met een slappe bocht naar links.
Ga rechtsaf: een dubbelbaans weg, de Astridlaan  22  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Canne hybride

Astridlaan (1931), aangelegd n.a.v. het bezoek van de Belgische Prins Leopold en de Zweedse Prinses Astrid op hun huwelijksreis in 1929.
Deze Belgische koningin verongelukt in 1935 bij Küssnacht.
De middenberm is beplant met rode en gele canna (Canne hybride), die met de zwarte kleur van de bladeren, de kleuren van de Belgische vlag vormen.

(Rechtdoor: een ingang van de tuin.) Ga schuin links: geasfalteerde weg.

Links: Masuk Griya Anggrek. (Orchideeënhuis).   23  

 


Rechts: wat achteraan: citrusbomen.
Volg de weg naar links.
Ga op T-kruising rechtsaf.
Links: achter groen hek: Taman Tumbuhan Obat (tuin met medicinale planten).   24  .
Rechts: Taman Sudjana Kassan.

ILW Bogor 2 Plantentuin Sudjana KassanILW Bogor 2 Plantentuin pergolaSudjana Kassan was de eerste Indonesische hortulanus, die in 19894 overleed. Zijn borstbeeld staat in deze tuin.
Achter het beeld is een aanplant in de vorm van de Raruda Pancasila, de gouden adelaar in het Indonesische staatswapen:   25  .

De pergola van waaruit men over de tuin kijkt is bedekt met de klimplant Mucuna novo guineensis, die twee maal per jaar vuurrode bloemen heeft. De Engelse naam is Flame of Irian:   26  .


Rechts: de Waringin van Soekarno:   27  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Waringin van SoekarnoGeen wonder dat in zo veel culturen bomenverering heeft bestaan. De waringin is een boom die instinctief een diep respect oproept: het lijkt soms of je kijkt naar een kracht die uit de aarde komt, zoals een vulkaanuitbarsting. Het ligt voor de hand om zo'n boom heilig te noemen. Er onder gaan zitten om de verlichting deelachtig te worden, dat gaat bijna vanzelf.
Het feit dat een Nederlandse jeugd zo veel armoediger is dan een Indische is alleen al te wijten aan het ontbreken van waringins. Hoe zag de Bijbelse Boom der Kennis er uit? In het Oude Testament is het een soort appelboom, niet erg indrukwekkend in vergelijking met een waringin.
[Kousbroek – Wonderen, 326-327] 

President Soekarno plantte in 1966 deze banyan boom, de Ficus benjamina. In Indonesië wordt deze boom als heilig beschouwd en hij is vaak geplant op de Alun-alun van steden en dorpen.


Vervolg de wandeling in westelijke richting en ga de brug over de Ciliwung over  28  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Ciliwung 3ILW Bogor 2 Plantentuin Ciliwung 4Tussen het groen en in de met grote keien bezaaide droge bedding van de Tjiliwoeng, die op die plek door de Plantentuin stroomde, renden wij heen en weer, op blote voeten, met sluiers en mantels behangen, die in de wind fladderden, met mutsen en kronen op, soms schrijlings op een stok, ons paard, dat wij hoorbaar lieten draven, tjeplàk, tjeplàk, tjeplàk.
[Haasse, Zelfportret als legkaart,103] 


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 28 31Ga na de brug linksaf, het pad langs de rivier.
Ga bij de ‘Rode brug’ rechtsaf, het keien pad op.
Ga bij het geasfalteerd pad rechtsaf
Links: begraafplaats met drie graven van prinsen uit het Koninkrijk Pajajaran  29  .

De plantentuin is in 1817 opgericht op de plaats waar vroeger het paleis stond van het Hindoeïstische Pajajaran-rijk.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 57] 

Padjadjaran, het laatste Hindoerijk in West-Java, welks hoofdplaats Pakoean gesticht in 1433, waar thans de stad Buitenzorg is. Het rijk dat nog geen eeuw heeft bestaan werd in 1527 door Mohammedanen van Bantam veroverd. [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 1095] 

 

ILW Bogor 2 Plantentuin Koninkrijk PajajaranILW Bogor 2 Plantentuin graven van prinsenCoen, die in de volksmond ‘Djankung Kuning', lange gele, heette vanwege zijn opvallende gelaatskleur (met wat goede wil te duiden als kulit langsep, de matgouden teint van koningen en edelen uit de Hindu-Javaanse voorstellingswereld), zou de afstammeling zijn van een prinses van het West-Javaanse rijk Pajajaran, en dus inheemse rechten op de grond bezitten, waardoor het de vorsten van Mataram mogelijk werd hem au sérieux te nemen.
[Haasse – Krassen op een rots, 47-48] 


ILW Bogor 2 Plantentuin Koepeltje 2ILW Bogor 2 Plantentuin keien padRechts: Moraceae familie: o.a. vijgenboom (Ficus) en de moerbei (Morus). Ook staat hier de nangka (Artocarpus heterophyllus) met vruchten die een halve meter lang kunnen worden.

Ga bij 5-sprong scherp links, het keien-pad op.
Blijf rechtdoor lopen tot aan het koepeltje:   30  .
Koepeltje; uitzicht over de rivier, de bomen en het begraafplaatsje.
Ga het keien-pad omhoog in zuidelijke richting.
Rechts: is soms is even het paleis te zien:   31  .

Sedert in 1870 de bepaling was gemaakt, dat de Gouverneur Generaal voortaan zijn gewoon verblijf te Buitenzorg houdt, resideerde dus ook Mr. Loudon aldaar en kwam alleen voor regeeringszaken in de hoofdstad.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 63-64] 

Het verblijf van den onderkoning biedt een onvergelijkelijk schoon uitzicht op de vallei van den Tji-Liwang, den vulkaan Salak en de blauwe bergen aan de ééne, op den uitgestrekten hertenkamp, waarin de makke reeën en herten vreedzaam grazen, aan de andere zijde.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 122-123] 

Sukarno heeft later triomfantelijk de zetel van onze Nederlandsindische regering betrokken en de wens uitgesproken eenmaal begraven te zullen worden onder de grote waringin in het park waarachter men, van de weg af, het paleis ziet oprijzen en waar nu vredig een hertje graast.
[Fabricius – Een reis door het nieuwe Indonesië, 113-114] 


ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 31 33Links: mango (Mangifera indica) en mangistan (Garcinia sp.).

Links: het begin van een verharde weg:   32  .

Links en rechts: bomen van de cacao en cola familie:

Rechts: Theobroma cacao: grote rode en groene cacaovruchten.

Rechts: Cola acuminata en Cola nitida: grote bruine vruchten waaruit cocaïne wordt gewonnen.

Volg het pad naar rechts.

Ga linksaf: de geasfalteerde weg op:   33  .

ILW Bogor 2 Plantentuin zaadrokken foelieILW Bogor 2 Plantentuin rijpe muskaatnootLinks: (Myristica frangrans:) Nootmuskaat en foelie komen uit een zelfde vrucht: nootmuskaat is de kern en foelie is de mantel rond de noot.
De overlangs gespleten vrucht op de linker foto laat een rijpe muskaatnoot zien met de rode zaadrok. Op de rechter foto is een houten lepel te zien met daarop de gedroogde zaadrokken: de foelie.
Een boom kan wel 2000 noten dragen. [Kruiden in tuin en keuken, 102]


Houd
bij de splitsing van twee geasfalteerde wegen rechts aan.

ILW Bogor 2 Plantentuin kokospalmToen zag hij voor 't eerst dien veelgeprezen kokospalm, waarmeê hij weleer in zijne rooskleurige droomen over Java gewoon was eene groote menigte, deels zonderling dichterlijke, deels overdreven fantastische denkbeelden in verband te brengen. Lange, slanke stammen zag hij daar, stout aan den vlekkeloos azuren hemel naar boven strevend, met een waayer van dofgroen gebladerte aan den top, maar beweegloos of ze van bordpapier geknipt, of met een vaardig penseel tegen den achtergrond der blauwe lucht geschilderd waren. En daarbij tallooze anderen boomsoorten, grillig en scherp van omtrek als de palmen, maar van gants verschillend karakter, met breede takken en donker loof, of laag aan den grond met reusachtige, groene bladeren zonder stam.
[Ten Brink – Oost-Indische dames en heeren I, 8-10] 

... gaan ... naar den tuin met een blik op misschien den meest sierlijken, den meest eleganten boomengroep van den Hortus, den grooten palmenaanleg. Een breed blank pad slingert zich onder de vederbladeren der palmen, de boomsoort, welke in haar onderdeelen, in haar groei en in haar bloei allen aan elkaar gelijk zijn; allen hebben een kale hooge ongedeelde stam, welke zich verheft als een zuil, daarboven een kroon van veder- of waaierbladeren, waartusschen bloemen en vruchtentrossen naar omlaag hangen; en toch bestaat er misschien geen grooter verscheidenheid dan juist onder de palmen, in den vorm der stammen, in de richting der lijnen, in het weefsel der bladeren, in de kleur, in de bloesems, in de vruchten, maar vooral in de soorten. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 372-373] 


Scherp links
: een geasfalteerde weg.
Ga de volgende weg linksaf  34  .

ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 34 3... naar een hoogst merkwaardige miniatuurtuin in den grooten Bogortuin, naar de vijvertuin, kleine sierlijk gevormde, met waterplanten begroeide vijvers, in keurig aangelegde plantsoenen, door kleine houten bruggen aan elkaar verbonden, één geworden tot een waterlandschap. In de waterkommen van dezen vijvertuin worden moerasplanten van alle deelen der aarde gekweekt; de Papyrusplant uit Egypte groeit naast de kustplanten van den Archipel. Hier zijn risoforen, die de lage kustzoomen der Oostersche landen dekken, door hun dichte luchtwortelnetten het slijk vasthouden en de aanslibbing van nieuw land bevorderen. Op de gazons en de perken en op de groene glooiingen om de kleine vijvers staan overal dwergplanten, alsof slechts uit hun aard hier dwergplanten groeien; klein gehouden, gesnoeide gewassen, bladplanten op palmsoorten gelijkend; op de kleine waterkommen te midden van rietsoorten en vreemde gewassen het teere fijne mooie bloeien der Nympheae Lotos. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 373-374] 

 

ILW Bogor 2 Plantentuin vijvers 4ILW Bogor 2 Plantentuin vijvers 1ILW Bogor 2 Plantentuin vijvers 2ILW Bogor 2 Plantentuin vijvers 3


De vijvers hebben een stevige bodem waardoor het regenwater niet wegstroomt.
Soms zijn in de bomen, rechts, vliegende honden te zien.

ILW Bogor 2 Plantentuin Pandanus vrucht

ILW Bogor 2 Plantentuin schroefpalmen steltwortels

Ga tussen twee vijvers door en na het tweede bruggetje: rechtsaf:   35   

Ga via steile trappen omhoog.

Ga na het koepeltje rechtdoor en het 2de pad linksaf.

Links en rechts: schroefpalmen met steltwortels of luchtwortels (Pandanus).   36  .
De grote vruchten hebben als ze rijp zijn een oranje of rode kleur.

Rechts: Agaves.

Ga op T-kruising rechtsaf.

 

ILW Bogor 2 Plantentuin Plattegronden 34 3

Rechts: Agaves waaronder sisal (Agave rigida).
Links: familie van Vlinderbloemigen, bekend door diverse voedselgewassen.

Ga op 2de kruising rechtsaf.
Ga op asfaltweg scherp linksaf.
Rechts: Bank ter herinnering aan Dr. J. Smith, oud-directeur Herbarium en grondlegger van de kennis van orchideeën:   37  .

Rechts: Groep beelden en stenen van Hindoe origine, gevonden in de tuin.

Links: Koompassia excelsa – boom met plankwortels nodig voor steun van de lange stam, die 40 m. kan worden:   38  .

Ga bij het monument van Lady Raffles linksaf  3  .

Of rechtdoor voor een bezoek aan het Zoölogisch Museum:   7  .
Open: ma – vr: 8 – 16; za – zo, feestdagen: 8 – 17.

 


Tweede deel: zuidelijk gedeelte van het centrum van Bogor

Ga, na de het bezoek aan de tuin, rechtdoor: Jl Suryakencana (Handelsstraat).
Links: Vihara Dhanagun, Hok Tek Bio.

ILW Bogor 2 Plantentuin Chinese tempelILW Bogor 2 Plantentuin Kuan Im Po SatILW Bogor 2 Plantentuin Hok Tek Tjeng Sin

 

Naast een aantal sterk verbouwde huizen, is de Chinese tempel qua uiterlijk nog enigszins een Chinese gebouw in deze voormalige Chinese buurt.
Centrale altaar: Hok Tek Tjeng Sin, de koning van de aarde, voor wensen om voorspoed in de handel.
Rechter altaar: Kuan Im Po Sat, de vrouwelijke heilige die voorspreekster bij de Boeddha is, voor wensen om gezondheid.


Ga linksaf: Jl Pasar Baru.
Ga rechtsaf: Jl Pasar Roda (Chineesche wijk en markt).

ILW Bogor 2 Plantentuin Chineesche wijkILW Bogor 2 Plantentuin Chineesche marktHet vlek Buitenzorg (want het verdient dezen naam in vergelijking van hetgeen men een dorp op Java noemt) is wel gebouwd en wel bevolkt. Er is eene Chinesche wijk, en eene bazar of markt, die veel tot de levendigheid van dit oord bijdraagt.
[Olivier – Tafereelen I, 255-256] 

Inzonderheid zijn zij ook goede tuiniers, en zonder hen zoude men vele Chinesche en Europische wortelen, moeskruiden en vruchten moeten ontberen, of althans daarvan zeer schaars voorzien kunnen worden, als van kool, salade, uitmuntende radijs zoo dik als onze komkommers en zeer goed van smaak, ramenas, boontjes, erwten, peulen, spinaadje. pieterselie, zuring, komkommers, batatas, watermeloenen, meloenen, gele tuinwortelen, groene gember, ananassen, en honderd andere tuingewassen, die thans overal in Indië even zoo overvloedig als in Europa te krijgen zijn.
[Olivier – Tafereelen I, 169-170] 

Niettegenstaande de gouverneur-generaal [Idenburg, 1909-1916] om meer dan een reden en ook uit een politiek oogpunt het houden van pasar op Zondag verwerpelijk acht, zou de landvoogd in de bestaande toestand kunnen berusten, indien Zijne Excellentie overtuigd was van de noodzakelijkheid daarvan. Daar de landvoogd echter voorshands niet inziet dat onoverkomelijke bezwaren zich tegen het uitzonderen van den Zondag als pasardag verzetten, zou Zijne Excellentie wenschen, dat, waar mogelijk en dan zoo spoedig doenlijk, gebroken werd met het bestaande gebruik. [De Locomotief, 2 September 1910].

Feller fonkelt dit Indisch leven op [...] over de groote beweeglijkheid der dagelijksche passars, in alle deelen der stad, waarvan voor den vreemdeling de Chineesche passar, ten Zuiden van den Plantentuin, het belangwekkendst is. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-7, 379] 


Ga terug naar de Jl Suryakencana (Handelsstraat).
Ga linksaf Jl Juanda.
Rechts: Kementerian Lingkungan Hidup dan Kehutanan.

ILW Bogor 2 Plantentuin nieuwe gebouw Dept Landbouw Nijverheid Handel[1921] Het nieuwe gebouw van het Dept. van Landbouw, Nijverheid en Handel. →
[Het Indische Leven-3-1, 15] 
Onjuist opschrift boven de ingang: “Hoofdkantoor van het Boswezen te Buitenzorg 1912”.

Door de zorg van de afdeeling Handel van het Departement van Landbouw, Nijverheid en Handel werd op aanwijzing van haar directeur, den heer Sibenga Mulder, die kort geleden van eene studiereis in Australië en Nieuw-Zeeland terugkwam, eene uitgebreide monstercollectie samengesteld, welke collectie met het doel ook het Indische publiek te doen zien op welke wijze het landbouw-departement de belangen van deze kolonie in den vreemde voorstaat, gedurende een drietal dagen te Buitenzorg ter bezichtiging is gesteld. [Indië geïllustreerd weekblad-6, 40-43] 


Links: no. 100, “Anno 1912” Badan Planologi Kehutanan.


Links: 98 Museum Tanah dan Pertanian, (za – do: 8 – 3; geen Engelse teksten).
“Laboratorium voor Agrogeologie en Grondonderzoek – 1905”.

ILW Bogor 2 Plantentuin Laboratorium Agrogeologie GrondonderzoekGebouwd als Algemeen Proefstation van de Landbouw.

[1907: architect P. Moojen:] Zeer jonge ingenieurs pas uit Delft, alwaar zij allen te weinig van bouwkunst leerden om iets, en toch te veel om te willen erkennen dat zij er niets van af weten, beproeven hunne krachten op de ontwerpen der van gouvernementswege op te richten monumentale en andere gebouwen. Wat daarvan terecht moet komen, valt gemakkelijk te begrijpen, de heeren bewegen zich immers op een gebied, waar zij de eerste schreden nog moeten leeren zetten! De nieuwste prestaties van dien aard zijn aan te wijzen in de gebouwen van het landbouwkundig laboratorium in Buitenzorg. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-10,140] 


Rechts: 11 Balai Besar Industri Agro: BBIA (Laboratorium voor Scheikundig Onderzoek – Dept v. Econ. Zaken).
Rechts: (9) Museum Zoologi Bogor.

ILW Bogor 2 Plantentuin Museum Zoologi 2Zoölogisch Museum; de ingang is in de Plantentuin.

[1918] Van hôtel Bellevue uit (vlak bij den Plantentuin) passeert men eerst het Zoölogisch Museum (vrije toegang) dat een bezoek zeer waard is. Wanneer men de hoofddeur ingaat, valt de aandacht in de eerste plaats op een glazen kooi met levende slangen en waranen.
Men vindt daar dan een groot aantal opgezette dieren en een zeer interessante verzameling levende, groote en kleine wandelende takken en dito bladeren.
Zeer mooi is ook de collectie slangen op spiritus. [Indië geïllustreerd weekblad 2, 41-42] 


Ga met de weg mee naar rechts.
Links: Jl Empang (Tandjakan Empang).

ILW Bogor 2 Plantentuin Tandjakan EmpangDe oude weg, in de westmoesson op sommige gedeelten bijkans onbegaanbaar, want de paarden zakten tot over de knieën in den modder – die oude weg liep over de landen Tanahabang, Tjipoetat, Sewangan, Meester Cornelis, Bidara tjina, Tjitrap, Tjimangies, en men kwam Buitenzorg binnen van den kant van Hotel Bellevue, dat toen juist was opgericht.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 63-64] 

Tweemaal in de week rijdt een postwagen, of zoo als men thans zegt, eene diligence, van Batavia naar Buitenzorg, waarmede men voor de (in Indië) geringe som van vijf Spaansche daalders, dit bekoorlijk verblijf der Opper-landvoogden van Nederlandsch Indië, kan bezoeken. De overtogt van 39 palen of 13 uren afstands, geschiedt gewoonlijk in vier uren tijds, zoodat deze postwagen, althans, zijnen Franschen naam niet onwaardig is.
[Olivier – Tafereelen I, 252-253] 

Heden ochtend zijn wij in goeden welstand op Kramat teruggekomen. Dat is een heele togt in de vroegte: 3 uur op en inpakken, 4 uur in den wagen, 4½ goed aan den gang, dan 5 of 6 relais waar men door onmogelijke vierspannen kleine afgebeulde paarden wordt opgewacht, tot men 8 ure half negen thuis komt.
[Huet – Brieven II, 242] 


ILW Bogor 2 Plantentuin voormalige Hotel Bellevue
Links
, op de hoek: Mall BTM, de plaats van (de oprijlanen en daar achter) het voormalige Hotel Bellevue.

ILW Bogor 2 Plantentuin Salah Gedeh... en niemand kan iets bevalligers uitdenken dan het uitzicht van de Villa dei due Fiume op Salah en Gedeh. Wij nemen dan ook het hôtel Bellevue en zijne tekortkomingen op den koop toe en genieten volop, al is het maar voor weinig dagen, wat hier te genieten valt.
[Huet – Brieven II, 241-242] 

... wanneer men een van de bergkamers van het ‘Hôtel de Bellevue’ betrekt, vergeet men spoedig alle afgematheid door het verrukkelijk panorama, dat zich daar aan het oog ontrolt in de vallei van den Tji-Liwong en de prachtig begroeide hellingen van den reusachtigen Salak.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 127] 

Dit éne lied, het verdroogde land, de wazige bergen, het binnenkomen in Buitenzorg, het Hotel Bellevue en het uitzicht uit de kamer, ze behoren tot mijn gelukkigste kinderherinneringen en daarin is eigenlijk heel het stadje opgenomen.
[Breton de Nijs – Vergeelde portretten, 81-82] 


Links: Kantor Pelayan Pajak (Plaats van de voormalige woning van Raden Saleh).

ILW Bogor 2 Plantentuin Rahden SalehNa zijn laatste terugkomst uit Europa betrok hij een huis gelegen tusschen het Hotel Bellevue en de Algemeene Secretarie, dat eerst aan Gravin van den Bosch geboren Von Schmidt auf Altenstadt van de Pondok-Gedeh-landen, daarna aan mevrouw Boutmy heeft toebehoord. Daarin heeft hij tot zijn dood gewoond.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 47-48] 

[1871]. En wie is de man, die het voorhangsel schilderde, dat op den dag der voorstelling de vertooners van het profanum vulgus scheiden zal? Niemand anders dan Rahden Saleh. Deze woont sedert jaren te Buitenzorg en behoort tot de merkwaardigheden der plaats. Djalma is er sedert de dagen van den Juif Errant niet jonger op geworden, en zijne zestig jaren passen kwalijk bij de jonge jeugd van het Javaansche princesje, waarmede hij laatstelijk in het huwelijk trad.
[Huet – Brieven III, 7-8] 


Links: Parkeerterrein en het gebouw van de Bank BRI.

 


Derde deel: De route naar het graf van Raden Saleh en Prasasti Batu Tulis

Kruispunt Jl Juanda – Jl Empang.

Ga de Jl Empang in.

Ga na ± 400 m., bij de Alun Alun, linksaf: Jl Pahlawan.

Na ongeveer 275 m.: het viaduct over het spoorlijn naar Sukabumi en daarna na 90 m.,
Rechts: Pahlawan 56,
Ga rechtsaf: Gang Raden Saleh.
Rechts: Makam Raden Saleh (Graf van Raden Saleh).

ILW Bogor 2 Plantentuin Graf Raden SalehRaden Saleh was hofschilder van Z.M. Koning Willem de Derde, Ridder der Orde van de Eikenkroon, Commandeur met de ster van de Franz Joseph-Orde, Ridder der Kroonorde van Pruisen en Ridder van den Witten Valk.
Hij stierf aan een aderbreuk op 23 April 1880 te Buitenzorg, waar midden in de kampong Bondongan, omgeven door Inlandsche woningen, onzichtbaar van den weg, zijn graf ligt, gedekt met een eenvoudigen steen. Slechts de assistent resident en eenige oude vrienden hebben hem de laatste eer bewezen.
Raden Saleh, de éénige Javaansche kunstschilder van beteekenis was een der merkwaardigste figuren van zijn tijd.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 48-49] 

↑ Graf van Raden Saleh (1814-1880) en echtgenote, vermoedelijk zijn tweede, Raden Ajoe Danoe met wie hij in 1867 huwde.

Ofschoon Raden Saleh reeds op ongeveer 15-jarigen leeftijd naar Europa als ’t ware werd overgeplant, en daar zijne kunstenaarsopvoeding ontving; ofschoon hij in Nederland een tweede vaderland vond en door zoovele landen van Europa zwierf, ook aan hem werd het oude spreekwoord bewaarheid, dat ‘yder vogel is liefst waer hij is uytgekipt’ (uitgebroed). Na 23 jaren verblijf in het Westen voelde deze zoon van het Oosten zich ‘europamüde’ en keerde naar zijn eigen land terug. Ook in zijne aangelegenheden des harten verloochende zich de oosterling niet. Zijn huwelijk met eene Europeesche vrouw was eene zeldzame verbintenis, daarom nog geen gelukkige verbintenis; het werd door echtscheiding ontbonden. Hij hertrouwde met eene vrouw van zijn eigen landaard; eene jeugdige Javaansche van adellijke afkomst uit Djokdjakarta. Hij was toen reeds op gevorderden leeftijd en overleefde dit tweede huwelijk slechts weinige jaren. Op 23 April 1880 kwam hij in zijn huis te Buitenzorg te overlijden, ongeveer 66 jaren oud. [Indië geïllustreerd weekblad -7, 552] 


Ga terug en rechtsaf: Jl Pahlawan.

Jl Pahlawan vervolgen; de naam verandert in Jl Batutulis.

Na ± 2¼ km
en ongeveer 100 m noordelijk van een splitsing, waar de zijweg rechts, de Jl Cipaku, vrij steil naar beneden gaat,
ligt links: Prasasti Batu Tulis.

ILW Bogor 2 Plantentuin Prasasti Batu TulisILW Bogor 2 Plantentuin punt uitlopende steenIk ben zo teleurgesteld (zelfs zonder het mezelf te willen bekennen), dat ik geloof aan namaak en bedrog en vraag of dit wel de steen is. Antwoord: “Waar zou een andere zijn?” lk vraag of de sluier, die er bijna als ten klamboe om hangt, er wat af kan; tevoorschijn komt dan een onregelmatige, brede, toch in een vage punt uitlopende steen, grauwig van kleur. In het midden een rechthoek, gladder gemaakt, die de inscriptie draagt: flink vergroot lijkt het op een stuk waszeep, waarin met uitgebrande lucifers gekrast zou zijn.
[Du Perron – Verzameld Werk VII, 338-341] 

Het valt moeilijk te beslissen, of het een huldebewijs is aan die oude koningen en helden, wier ten ruwste gemodelleerde afbeeldsels de steenen versieren, en wier geesten, naar zij geloven, nog altijd op de plaats ronddwalen; of eenvoudig eene fetischistische vereering voor de blokken graniet en de zonderlinge teekens die er op gebeiteld staan. De aanbidders zelf schijnen het nauwelijks te weten.
[De Wit – Java, 200, 205-206, 211, 213] 
Zie ook Jakarta 2 – Batu Tulis.